فقه اسلامی

                      فقه حنفی در افغانستان

نوشته : صوفی کریم نورانی                                

فقه چیست؟

فقه دانش به دست آوردن احکام شرعی اسلامی فرعی، با روش‌های معینی از منابع اسلامی فقه است . فقه در لغت به معنی کاملا ومطلق فهم است.

*الفقه، الفهم. قال اعرابی لعیسی ‌بن ‌عمر: شهدت علیک بالفقه.

*الفقه، بالکسر العلم بالشی، والفهم له والفطنة له.

*الفقه، فهم الشیء

.

در اصطلاح مطلق فقه فهم نیست بلکه موشکافی در فهم است. کلمه فقه در آیات قرآن شریف و احادیث ذکر شده است. بطور عموم فقه بدو دسته تقسیم شده است . فقه اهل تشیع و فقه اهل سنت است. در کشورما افغانستان ۹۵ فیصد فقه حنفی موجود بوده در روزمره مردم از آن استعمال می نماید. در حقیقت کار عمل که روز مره اجرا می نمایم باید مطابقت با فقه حنفی باشد. درفقه حنفی منابع که مطابق به آن فقه نوشته شده است قرآن عقل حدیث است.

اشخاص که از احادیث آن در اهل سنت معتبر است عبارتند از سعید بن زید ، زبیر، طلحه ، سعد بن اب وقاص ، عبدالرحمن بن عوف ، ابو عبیده جراح میباشد.

کتاب های که در باره احادیث نوشته و نزد اهل سنت معتبر است عبارتند

*صحیح بخاری نوشته محمد بخاری

*صحیح مسلم نوشته مسلم بن حجاج نیشابوری

*سنن نسایی از احمد بن شعیب نسائی

*سنن ابوداود از ابوداوود سلیمان

*سنن ترمذی از ابوعیسی محمد ترمذی

* سنن ابن ماجه از ابن ماجه میباشد

همچنین مجموعه‌های دیگری از حدیث وجود دارد که حاوی بسیاری از حدیث‌های معتبر است و اغلب توسط محققان ومتخصصان اسلامی استفاده می‌شود. نمونه‌هایی ازاین حدیث عبارتند از:

* مصنف عبدالرزاق الصنعانی از عبد الرزاق صنعانی

* مسند احمد بن حنبل از احمد بن حنبل

* المستدرک علی الصحیحین از ابوعبدالله حاکم نیشابوری

* الموطأ از مالک بن انس

* صحیح ابن حبان از ابن حبان

* صحیح ابن خزیمه از ابوبکر محمد ابن خزیمه

* سنن دارمی از محمد دارمی

در فقه حنفی تمام احکام ، شرعیات فرض واجب ، سنت ، حلال حرام وغیره مسایل که ضروری برای مسلمان است که در صفحه تحریر در آمده است. تقریبا در مورد ۳۲۰۰۰ مسایل که برای مسلمانان ضروری است بطور تفصیل تحریر شده است.

.

پایه های که مذهب اهل سنت به آن استوار است

مذاهب:

حنفی حنبلی شافعی و مالیکی است.

ارکان دین

عبارتند از کلمه شهادت نماز روزه حج و زکا ت اند.

صحابه که نزد آن اهل سنت اعتبار دارد

سعید بن زید، زبیر ، طلحه ، سعد بن ابی وقاص ، عبدالرحمن بن عوف ، ابو عبیده جراح

.

مبانی فقه

قران سنت اجماع قیاس اجتهاد و حدیث است.

مکان های که نزد اهل سنت معتبر است

مکه مدینه ،بیت المقدس مکان مقدس که نزد مردم افغانستان با اهمیت است عبارتند از زیارت خرقه مبارک قندهار

مکتب فقهی

مذاهب فقهی منحصر در چهار مذهب حنبلی و مالکی و حنفی و شافعی است و از این رو علم فقه در نزد اهل سنت عمدتاً به معنای آموزش ونشر مکتب فقهی این چهار پیشوای فقهی اهل سنت است. مکتب فقهی شیعه که به مذهب جعفری موسوم است، بر عقل، قرآن وسیره نبوی پیامبر به‌طور قابل اعتماد رسیده باشد، نیز اتکا می‌کنند.فقه شیعه به احادیث و قول صحابه چندان اهمیت نمی دهند. اهل سنت، از دو مذهب كلامي (اشاعره و ماتريديه) پيروي مي كنند در گذشته مذهب كلامي معتزله هم در ميان اهل سنّت پيرواني داشت كه بعدها منقرض شدند، اما امروزه اهل سنّت در قالب مكاتب كلامي اشاعره و ماتريديه از چهار مذهب فقهي ( مالكي، شافعي، حنفي، حنبلي،) پيروي مي كنند كه هر كدام از اين مذاهب براي خود در ميان اهل سنّت پيرواني دارند.

.

مذهب حنفی بر هفت اصل استوار است که عبارت‌اند از قرآن ، سنت ، قول صحابه ، قیاس ورای ، استحسان ، اجماع و حرف می باشد. به همین خاطر تعداد ۹۵ فیصد از مسلمانان مذهب حنفی را قبول نموده اند زیرا وسعت فکری آن بی انتها است.

.

حنبل

نام یکی از شاخه‌های اهل سنت از دین اسلام است. حنبلی از مذاهب فقهی و پیرو ابو عبدالرحمان احمد ابن حنبل از پیشوایان چهارگانه سنت و جماعت بوده چهارمین امام از بزرگان اهل سنت است. وی در سال ۱۶۴ هجری قمری در بغداد زاده شد و در سال ۲۴۱ ه ق درگذشت.ابن حنبل اهل حدیث بود و توجهی به رأی نداشت. استناد او صرفاً به قرآن و حدیث محمد پیامبر اسلام بود. محمد پسر عبدالوهاب مؤسس وهابیت نیز مذهب حنبلی داشته‌است.

.

مالیکی

'''مالکی'''نام یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت است که توسط مالک بن انس و در قرن ۸ میلادی تاسیس شد. فقه مالکی به قرآن و سنت به عنوان منابع اولیه تکیه دارد. در این مذهب، سنت علاوه بر گفتار و رفتار پیامبر، شامل احکام قانونی صادر شده توسط چهار خلیفه نخست، به خصوص احکام صادر شده توسط عمر بن خطاب نیز می‌شود برخلاف دیگر فقه‌های اسلامی، فقه مالکی، اجماع اهل مدینه را نیز به عنوان منبعی معتبر برای تشریع به رسمیت می‌شناسد.

.

شافعی

نام یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت و جماعت دین اسلام است؛ و از مذاهب فقهی و پیرو ابوعبدالله محمد ادریس شافعی و از پیشوایان چهارگانه اهل سنت و جماعت است.

شافعی بین سال‌های۱۴۶ تا ۱۵۰ قمری در غزه به دنیا آمد و در سال ۲۰۴ وفات یافت.وی با ادغام کردن مذهب حنفی و مالکی روشی نوین را بنا نهاد که از حدیث در آن بهره می‌جست.

.

حنفی

حنفی نام یکی از شاخه‌های مذهب اهل سنت دین اسلام است. یکی از مذاهب فقهی که پیرو ابوحنیفه نعمان بن ثابت از بزرگان چهارگانه اهل سنت است . این مذهب در بین مذاهب چهارگانه اهل سنت بیشترین پیرو را دارد و عمدتاً پیروان این مذهب نیز در کشورهای آسیای میانه افغانستان پاکستان، چین، ترکیه، بالکان، شبه قاره هند ، اندونزی ، مالزی، آسیای مرکزی، مناطق شمال شرقی، شرق و جنوب شرقی ایران زندگی دارند. ۷درصد مسلمان‌های اهل تسنن جهان پیرو این مذهب می‌باشند. نام این شاخه منسوب به بنیادگذار آن یعنی ابوحنیفه است. ابوحنیفه یا ابوحنیفه النعمان بن ثابت بن زوطا بن مرزبان (۸۰- ۱۵۰ هجری قمری/۶۹۹-۷۶۷م) فقیه و متکلم نامدار کوفه بنیاد گذار مذهب حنفی که یکی از مذاهب چهارگانهٔ اهل سنت میباشد .

اهل سنت او را «امام اعظم» و «سراج الائمه» لقب داده‌اند. پیروان ابوحنیفه را حنفی می‌نامند. ابو حنیفه از حماد بن ابی سلیمان، و از ابراهیم نخعی و علقمه به قیس شاگرد عبدالله بن مسعود، علم فقه و حدیث را اخذ و تلقی نمود.او از کابل محله عاشقان و عارفان بوده. ولی تاریخ اثبات می کند. پدر او بنام ثابت در زمان حمله اعراب در بلخ اسیر گردید . اعراب ثابت را به عراق برد. ثابت پس از چندی مسلمان گردیده آزاد شد. او در شهر کوفه با خانواده بنی قَفَل پیوند ازدواج داد . در سال ۸۰ هجری قمری ابو حنیفه بدنیا آمد. اابو حنیفه ۱۸ سال را مشغول فرا گرفتن علم فقه سپری نمود. مهمترین استاد او حماد بن ابی اسماعیل بود . تا آنکه خود فقه دان گردید.ابوحنیفه به سبب شهرت در علم و تقوا توسط عمره بن هبیره، قاضی القضاه شهر کوفه شد و بخاطر آنکه بعدها منصور خلیفه عباسی قصد داشت او را به سمت قاضی بغدادانتصاب نماید،ولی ابوحنیفه نپذیرفته به زندان انداخته شد.

پیروان ابوحنیفه، مذهب و روش او را اهل رای می‌نامند زیرا ابوحنیفه قائل به رای است چنان‌که بعد از صدور هر فتوایی و حکمی عنوان می‌کرد این نظر ماست و چنین شرط میکرد که اگر پیروی در این مسئله اجماع نداشته باشند،مخالفت او هم در همین مقام است. اوبا اهل حدیث مخالف بود و تنها در شرایطی اقدام به قبول احادیث متواتر می‌کرد که از تابعین نقل شده باشد و حدیث و خبر مفرد را قبول نداشت.این شیوه او می‌تواند بخاطر متکلم بودن او و تأثیرش در روش فقهی وی باشد. همچنین او قیاس و استحسان را هم به‌عنوان اصول در اجتهاد پذیرفت.

در باب ایمان و کفر، ابوحنفیه معتقد به زیاد و کم بودن آن‌ها نیست و اصل ایمان و کفر را تصدیق و انکار می‌داند.

.

علل شکل گیری مکاتب فقی

طوریکه یاد آوری نمودیم تا زمان حضور پیامبر(ص) به علت گستردگی محدود جامعه اسلامی و حضور شخص پیامبر(ص) مرجع سوالات و مسائل شخص پیامبر(ص) بود و اختلاف صحابه با رجوع به ایشان به پیامبر برطرف می گشت. اما پس از رحلت ایشان چنین مرجع وجود نداشت. لذا اگر برای کسی سوالی پیش می آمد، به سراغ اصحاب می رفت و برای او خیلی هم فرق نداشت کدام صحابه باشد و به اولین نفری که می رسید یا همان چند نفر مشهور صحابه ای که بودند، ازآنها سوال می کرد. بر فرض از عبدالله بن مسعود سوال می کرد، سوال بعدی را از امیرالمومنین(ع) می کرد، سوال بعدی را از ابوموسی اشعری می کرد.. بنا بر دستور خلیفه دوم ، اصحاب در مدینه بای مانده و حق خروج را بر دیگر شهرنداشتند. بعد از خلیفه دوم و برداشتن منع حضور اصحاب مجود در مدینه در شهرهای مختلف پخش شدند. بخشی به شام، بخشی به مصر، بخشی به عراق و به دیگر شهرها... رفتند.

در این زمان مردم می دانستند که اگر یک سوالی داشتند مثلا در کوفه باید از امام علی (ع) و عبدالله بن مسعود سوال کنند و همین طور مصری ها و شامی ها و ... . صحابه در مساجد می نشستند و حوزه درسی داشتند و کم کم تشکیل مکتب ها را دادند. مکتب ها کم کم پیشرفت کرد، شاگردان اولیه، برای خود حلقه های اولیه تشکیل دادند و صاحب تالیف و نظر شدند. در کنار حوادث سیاسی که در شرف وقوع بود، مرزبندی ها یک مقدار روشن تر شد، بینش اعتقادی یک تعداد، سیاسی یک تعداد و فقهی یک تعداد. مردم پس از فوت صحابه، به تابعین(کسانی که صحابه پیامبر را دیدند ولی خود پیامبر را ندیدند) مراجعه می کردند. این روند تا اواخر قرن اول ادامه داشت تا اینکه مکاتب پیشرفت کرده و اوایل قرن دوم در اثر اختلافات نظر شکل مذهب را به خود گرفتند.

.

شکل گیری مذاهب فقه حنفی

مذهب یعنی سیستم فقهی با یک چهارچوب مشخص در نحوه استنباط احکام که چه چیزی معتبر هست چه چیزی نیست؟ مثلاً کسی سخنی را از پیامبر نقل کرد آیا از صحبت ایشان می توان استنباط فقهی کرد یا خیر؟ با قرآن چطور باید رفتار بشود؟ صحبت های صحابی ارزشش چقدر است؟ سخنان تابعین ارزشش چقدر است؟ همه سولات و احکام روی صفحه تحریر در آمده اندیشمندان مردان در اسلام ظهور نمودند . در آنزمان تقریبا ۱۲ مذاهب اسلامی با اندیشه متفاوت بوجود آمد که بعدا به چهار مذهبی حنفی و مذاهب اهل تشیع باقی ماند.

اولین مکتب فقهی که تشکیل می شود توسط ابوحنیفه نعمان بن ثابت ملقب به «امام الأعظم» فقیه و متکلم نامدار کوفه و پایه گذار شده که این فقه برپایه های استواردینی استاده بوده و ساحه دید وسیع دارد. امام اعظم میدانست که در آینده مسلمانان مشکلات زیادی را در حکم فرض سنت واجب مستحب ( مکلف ) وغیره می بیند بدین سبب به جمع اوری تمامی اسناد اسلامی از قبیل قران کریم ، سنت، احادیث نبوی، روایات بزرگان اسلام و آنچه واقعه که در زمان زندگی پیامبر رخ داده بود. در رشته تحریر در اورده احکام سنت فرض واجب مستحب را از هم جدا نمود. در حقیقت اسناد اسلام را در کتاب تکمیل نمود. دیگر مردم به کسی ضرورت نداشتن بروند و کتاب به سوالات مردم جوابگوی بود. ازین لحاظ مردم به امام ابو حنیفه امام اعظم می گویند. در آن عصرشهر کوفه بزرگترین گهوارۀ علوم دینی در سراسر عالَم اسلام شمرده می شد و پیشوا این گهواره امام اعظم بود که به جمع آوری و تدوین مسائل پراکندۀ و بی شمار فقهیِ قرآن و حدیث و آثار صحابهؓ آغاز کرد. امام اعظم با چهل نفر از یاران و شاگردانش به تحقیق اسلامی پرداخت. اوهشتاد و سه هزار مسئله را به این گونه مُرَتَّب نمود که از آن میان سی و هشت هزار مسئلۀ آن در مورد عبادات و بقیه در مورد معاملات بود.اگر هر دو هزار مسئلۀ این هشتاد و سه هزار مسئله را در یک جلد کتاب قرار بدهیم این مجموعۀ مذکوره بالغ بر چهار صد و پانزده مجلَّد کتاب می گردد.

پیشرفت سریح اسلامی الی سال ۲۶۶ ه ق بود ولی با پیدایش جنبش قرمطیان از هم کاسته شد. ولی از آن ببعد علما بخارا زحمت زیادی به دانش اسلامی نمودند.

.

عقل گرایی حنفیّه

مختصات فکری عبدالله بن مسعود چیست؟ عبدالله بن مسعود در صحابه موجود بعد از پیامبر به صحابه عقلی معروف است. در مقابل کسانی که نقل گرا هستند. طبق این تاثیری که بر شاگردانش دارد فقه ابوحنیفه بیشتر تابع عقل است.

ابوحنیفه در پذیرش خبر واحد بسیار سخت گیر است. چندین شرط برای پذیرش خبر واحد می گذارد از جمله اینکه:

۱.حدیث موردنظر مخالف با اصول و قواعد اجماعى و قیاس نباشد.

۲. مفاد آن اگر درباره موضوع مورد ابتلاى همگان است، نامأنوس نباشد.

۳. با دلیل قوی تر متعارض نباشد.

۴.راه وى برخلاف روایتش عمل نکرده باشد.

۵. در عهد صحابه استناد به آن ترک نشده باشد.

۶. برخى از اصحاب برخلاف آن عمل نکرده باشند.

۷. راه وى آن از نظر عدالت، ضبط، حفظ، فقاهت و اجتهاد شناخته شده باشد. این امر را معلول عواملى از جمله تأثیرپذیرى او از کسانى چون امام على(علیه السلام) و ابن مسعود که در نقل احادیث پیامبر سخت گیر بودند و فتوا و اقوال آنان در آن زمان در کوفه رواج داشت.

.

مکتب کلامی احناف

ابوحنیفه اگرچه بیشتر در مقام فقیهى صاحب مکتب شناخته شده، داراى اندیشه ها و آراى کلامى نیز بوده است. البته مکتب کلامى حنفیه، چنانکه در ادامه دیده مى شود، مستقلا ادامه نیافته و کم و بیش در فرقه هاى دیگر مستحیل شده است. ابوحنیفه از فعالان محافل علمى و اعتقادى کوفه بوده و در فرصتهاى گوناگون با صاحبان اندیشه هاى مختلف به مناظره مى پرداخته است. بسیارى از نویسندگان، از مکاتب مختلف، ابوحنیفه را جزو مرجئه دانسته اند و با توجه به وجود احادیثى در مذمت و تکفیر مرجئه، او را از دایره اهل سنت خارج دانستند. با گذشت زمان و نزدیکى گروههاى موسوم به اهل سنّت، ارجاء ابوحنیفه، ارجاء السنة نامیده شد و اتهام ارجاء از وى دفع گردید.

با توجه به آرا و نظرات ابوحنیفه مشخص میشود که ایشان را نمیتوان از مرجئه دانست چرا که ضمن مشابه زیاد به آنها اختلافات بارزی نیز دارد. در میان احناف گرایش های کلامی متفاوتی شکل گرفت ولی با ظهور فرقه ماتریدیه(اواخر قرن سوم) و گسترش آن از قرن پنجم به بعد، بر دیگر گرایشهاى حنفى غلبه یافت و به 

مثابه مهمترین وارث مکتب اعتقادى ابوحنیفه، به حیات خود ادامه داد.

ادامه دارد....